اثر محلول پاشی برخی عناصر غذایی روی صفات كیفی و سال آوری در پسته

آخرتی مریم

آدرس: باغات پسته آستان قدس رضوی واقع در شهرستان گناباد

چكیده:

پسته یكی از مهمترین محصولات باغی كشور است كه جایگاه خاصی در صادرات كشور دارد به دلیل اهمیت نقش پسته در صادرات و ارزش بالای غذایی آن ، آزمایشی در باغات پسته آستان قدس رضوی واقع در شهرستان گناباد در سالهای 84 1382 به منظور بررسی تأثیر عناصر غذایی روی برخی صفات كیفی و سال آوری بررسی شد. EC آب آبیاری در این باغات بین 12 7 هزار و خاك لومی ـ شنی است. این تحقیق در قالب طرح بلوكهای كامل تصادفی و در دو آزمایش مجزا صورت گرفت. در آزمایش اول ، 9 تیمار شامل 1 NPK   2 Fe     3- Mg   4 Ca   5 Mn 6- Cu    7 Zn           8 شاهد (آب)           9 تیمار كل (كلیه عناصر بالا) با سه تكرار و در سه مرحله محلول پاشی شامل 1 15 روز بعد از تمام گل (اوائل اردیبهشت) 2 زمان پر شدن مغز (تیرماه) 3 یك ماه قبل از برداشت (مردادماه) ، در اختیار درختان پسته رقم فندوقی قرار گرفت. سپس اثر تیمارهای فوق روی خندانی ، مغزدار بودن، شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه ، درصد جذب توسط برگ بررسی شد. اثر این تیمار روی درصد مغزداری بی معنی ولی روی خندانی میوه معنی دار شد. بیشترین درصد خندانی در تیمار Ca و NPK دیده شد. درصد جذب عناصر توسط برگ در هر تیمار با تیمار كل و شاهد سنجیده شد،‌در نهایت مشخص شد در كلیه تیمارها تفاوت معنی داری وجود ندارد، اما در تیمارهای منگنز، NPK بین جذب میزان این عناصر، در این تیمارها با تیمارهای شاهد و كل تفاوت معنی دار شد. بررسی شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه نشان داد كمترین اختلاف عملكرد در 2 سال متوالی 82 و 84 در تیمار منگنز و روی و بیشترین اختلاف در تیمار كل بود. در آزمایش دوم 8 تیمار: 1 شاهد (آب) 2 B   3 Zn   4 N 5 B+Zn  6 B+N 7 Zn+N   8 B+N+Zn در دو مرحله

1 اواخر اسفند 82 و 2 بعد از برداشت محصول (شهریور سال بعد) در اختیار درختان قرار گرفت و در نهایت تأثیر این عناصر روی نسبت تبدیل گل به میوه (fruit set) ، خندانی،‌مغزداری و شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه بررسی شد. تیمارها از نظر درصد خندانی تفاوت معنی داری نشان دادند. بیشترین درصد خندانی در تیمار B+N بود. از نظر درصد مغزدار بودن و نسبت تبدیل گل به میوه تفاوت معنی داری مشاهده نشد. بررسی شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه نیز نشان داد كه كمترین و بیشترین اختلاف عملكرد در طی 2 سال به ترتیب در تیمار كل و روی بود.

مقدمه:

پسته مهمترین محصول باغی كشور است و بعنوان مهمترین محصول كشاورزی صادراتی به حساب می آید. ایران مهمترین تولیدكننده پسته دنیاست و بالاترین رقم صادرات را دارا می باشد با این وجود عملكرد پسته در برخی مناطق ایران محدود بوده كه این كاهش عملكرد به دلایل متعددی مربوط می شود كه از جمله تغذیه نامناسب درختان می باشد به دلیل اهمیت نقش پسته در صادرات و نقش مهم آن از نظر غذایی در طی این تحقیق،‌اثر عناصر غذایی روی صفات كیفی پسته مثل خندانی و مغزداری آن و هم چنین افزایش عملكرد و كاهش سال آوری بررسی شد. محققان زیادی در رابطه با تغذیه درخت پسته و اثر عناصر غذایی مختلف روی فاكتورهایی چون خندانی ،‌پوكی ،‌سال آوری، fruit set و ... كار كرده اند. از جمله Uriu و همكاران (1987) بیان كردند ،‌در شرایطی كه كمبود شدید روی باشد بیش از 80% میوه ها پوك خواهند شد و اگر كمبود شدید نباشد بیش از 20% میوه ها پوك نخواهند شد (14).

طی تحقیقی كه توسط نیون[1] (1994) انجام شد مشخص شد وقتی میزان محصول تولیدی پسته بالا باشد، كیفیت آن كاهش می یابد،‌وجود بار سنگین باعث افزایش ناخندانی می شود، هم چنین بدشكلی میوه و درصد آن ارتباط مستقیمی با زیادی محصول دارد (9). بطور كلی در درختان خندان داری مثل پسته ، در اوایل بهار ممكنست محدودیت منابع كربوهیدراته وجود داشته باشد زیرا هیچ گونه برگی وجود ندارد و كلیه رشدها به ذخیره گیاهی وابسته است. در پسته افزایش ذخیره كربوهیدرات بعد از سال كم بار (off) مشاهده شده است این ذخیره كربوهیدرات اضافی ممكنست ظرفیت فتوسنتزی درخت در سال پربار (on) بوسیله تسهیل رشد سریع تاج درخت با تولید میوه هایی با كیفیت بالاتر را فراهم نماید. ذخیره كربوهیدرات در سال كم بار (off) كربوهیدراتهای مورد نیاز رشد میوه را در سال پربار (on) تأمین می كند(12). محققان در طی تحقیقی به تأثیر كمبود بر و نقش مهم آن بر درصد پوكی اشاره كرد و مؤثرترین زمان محلول پاشی به در اواخر مرحله خواب گیاه برای لقاح بیشتر گلها را توصیه می كند. بر محلول پاشی شده توسط برگها جذب و به گلها و میوه ها منتقل می شود(5). هم چنین طی تحقیقی كه توسط فلاحی[2] (2002) انجام شد مشخص شد محلول پاشی اوره در بهار مؤثرتر از كاربرد آن در خاك است و باعث بهبود fruit set و اندازه میوه و مقدار محصول شد در خاكهای دچار كمبود فسفر ، تأثیر مصرف كود فسفری باعث افزایش تولید و اندازه پسته های تولید شده داشت. در مورد اثر آهن روی میوه پسته طی تحقیقی كه توسط تكین[3] انجام شد مشخص شد، كه در اثر كاهش Fe در پسته ، محصول كاملاً رشد نكرده و یا پوك می شود، تعداد دانه در خوشه كم می شود. هم چنین اثرات مثبت میزان آهن برگ روی وزن میوه پسته نشان داده شد اما روی درصد خندانی اثری نداشت(13).

با توجه به اهمیت نقش پسته در صادرات و همچنین اهمیت تغذیه مناسب پسته و اثرات مثبت عناصر غذایی روی صفات كیفی پسته تحقیق زیر به اجرا درآمد.

مواد و روشها:

این تحقیق در باغات آستان قدص رضوی (واقع در شهرستان گناباد در سالهای 84 1382 به اجرا درآمد، خاك این باغ لومی شنی و EC آب آبیاری بین 12 7 هزار می باشد. این تحقیق در 2 آزمایش مجزا و در قالب طرح بلوكهای كامل تصادفی انجام شد. آزمایش اول ،‌اثر تیمار شامل 1 NPK       2- Fe 3 Mg

 4 Mn         5 Zn           6 Cn           7 Ca           8- شاهد (آب)            9 كل (كلیه عناصر بالا) بصورت محلول پاشی و در سه مرحله شامل 1 15 روز بعد از تمام گل (اوائل اردیبهشت ماه) 2 زمان پر شدن مغز (اوایل تیرماه) 3 یك ماه قبل از برداشت (اواخر مردادماه)، در اختیار درختان پسته قرار گرفت. هر تیمار با سه تكرار و جمعاً 27 اصله بارور فندوقی با متوسط سن 10 سال مورد استفاده قرار گرفت. پس از دومین مرحله محلول پاشی در تیرماه نمونه برداری از برگ انجام و پس از شستشو با آب مقطر خشك گردید، سپس نمونه ها به مدت 48 ساعت در آون با حرارت 70 درجه سانتیگراد قرار داده شد و سپس آسیاب گردید. برای تهیه عصاره عناصر منیزیم ، منگنز، آهن ،‌مس و كلسیم از روش سوزاندن خشك و تركیب با اسید هیدروكلریك استفاده شد. در این روش یك گرم نمونه گیاهی را داخل كپسول چینی ریخته و در كوره با حرارت معمولی قرار داده ، پس درجه حرارت كوره را طی مدت 2 ساعت به 550 درجه سانتیگراد رساند. و 6 ساعت در دما نگهداشته ، پس از خنك شدن ،10 سی سی اسید هیدروكلریك 2 مول اضافه كرده و حرارت آن به 80 درجه رسید. پس از مشاهده اولین بخارات سفید، محتویات كپسول را از كاغذ صافی ریز عبور داده و با آب مقطر به حجم 100 سی سی می رسانیم. برای تهیه عصاره جهت اندازه گیری عناصر N ، K,P از روش هضم در بالن ژوژه با اسید سولفوریك، اسید سالیسیلیك و آب اكسیژنه، استفاده شد. در این روش 3/0 گرم نمونه گیاهی را به بالن ژوژه 50 میلی لیتری منتقل و پس 3/2 میلی لیتر از مخلوط اسیدهای شامل 50 سی سی اسید سولفوریك غلیظ + 3 گرم اسید سالسیلیك + 9 سی سی آب اكسیژنه به آن اضافه كرده و خوب هم می زنیم. روز بعد یك ساعت تا دمای 180 درجه سانتیگراد حرارت داده و پس از سرد شدن ، 5 قطره آب اكسیژنه به آن اضافه كرده و بمدت 5 تا 10 دقیقه تا 280 درجه سانتیگراد حرارت داده تا اینكه بخارات سفیدرنگی ظاهر شود. زمانیكه نمونه ها بی رنگ و خنك شدند، 10 سی سی آب به آن اضافه كرده و به حجم 100 سی سی رسید. بعد از تهیه عصاره ، برای اندازه گیری P از دستگاه اسپكتروفتومتر استفاده شد. ازت نیز با روش كجلدال و Fe ، Mn ، Zn با دستگاه atomic absorption اندازه گیری شد. Mg,Ca با دستگاه Flame Photometer اندازه گیری شد. در نهایت میزان جذب عناصر توسط برگ در هر تیمار، با تیمار شاهد و كل مقایسه شد. برای اندازه گیری درصد خندانی و درصد میوه های مغزدار ترتیب 100 عدد میوه بطور تصادفی از یك نمونه انتخاب و تعداد میوه ها خندان و مغزدار آن شمارش شد برای اندازه گیری شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه ، 2 شاخه از هر درخت انتخاب و میزان محصول و سطح مقطع شاخه در 2 سال متوالی 83 و 84 اندازه گیری و در نهایت شاخص عملكرد به سطح مقطع شاخه بررسی شد.

در آزمایش دوم ، 8 تیمار 1 شاهد     2 B 3 Zn                       4 N                        5 B+Zn

6 B+N        7 Zn+N   8 B+Zn+N در 2 مرحله 1 اواخر اسفندماه 82 (زمان متورم شدن جوانه ها ) و 2 بعد از برداشت محصول (شهریور سال بعد) بصورت محلول پاشی در اختیار درختان قرار گرفت. سپس اثر عناصر روی خندانی، مغزدار بودن میوه ، نسبت تبدیل گل به میوه و شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه همانند آزمایش قبل انجام شد و برای بدست آوردن نسبت تبدیل گل به میوه از هر تیمار 3 خوشه بطور تصادفی انتخاب و تعداد گل آن شمارش شد. در نهایت پس از تشكیل میوه ، تعداد میوه همان خوشه ها شمارش شد و نسبت تبدیل گل به میوه محاسبه شد.

آزمایش اول:

الف) درصد جذب برگی: جذب عناصر Fe ، Ca ، Zn ، Cu و Mg توسط برگ به ترتیب در تیمارهای Fe، Ca ، Zn ، Ca و Mg و مقایسه آن با جذب این عناصر در تیمارهای شاهد و كل، تفاوت معنی داری مشاهده نشد. اما میزان جذب منگنز در تیمارهای Mn ، شاهد و كل تفاوت داشت. میزان جذب Mn در تیمار Mn و كل از نظر آماری تفاوتی نداشت اما با تیمار شاهد تفاوت داشت. بیشترین Mn جذب شده در تیمار كل و كمترین Mn جذب شده در تیمار شاهد بود.

در تیمار NPK مشخص شد، میزان جذب فسفر و پتاسیم در تیمار شاهد و مادر تفاوت ندارد اما با میزان P,K جذب شده در تیمار NPK تفاوت داشت بیشترین فسفر و پتاسیم جذب شده در تیمار مادر بود و كمترین آن در تیمار NPK بود.

ازت جذب شد در تیمارهای NPK و مادر از نظر آماری تفاوت نداشت هم چنین ازت جذب شده در تیمار NPK و شاهد تفاوت معنی دار نشد. اما بین میزان N جذب شده در شاهد و مادر تفاوت معنی داری داشت.

بیشترین N جذب شده در تیمار مادر و كمترین آن در تیمار شاهد بود. علیرغم جذب بالای N ، P  ، K ، توسط تیمار كل، در درختان محلول پاشی با این تیمار علائم سرخشكیدگی و نكروزگی در برگ ظاهر شد، همچنین پوست رویی میوه به رنگ قهوه ای تیره تا سیاه درآمد و كیفیت میوه كاهش یافت. این امر شاید به دلیل اثرات آنتاگونیسمی عناصر روی هم باشد. بطور كلی برخی عناصر غذایی می توانند اثرات هم را تشدید و یا تضعیف كنند. بعنوان مثال طی تحقیقی كه توسط هویت[1] (1963) انجام شد مشخص شد بر قادرست جذب كلسیم را افزایش دهد. هم چنین معلوم شده مس می تواند باعث افزایش جذب پتاسیم شود. هم چنین آزمایش های انجام شده در كالیفرنیا كه توسط آدامز[2] (1996) نشان داد كه كاربرد روی به میزان 7248 گرم سولفات روی در 9/1362 لیتر آب و 18120 گرم سولفات روی در 9/1362 لیتر آب در اواخر دوره خواب و پائیز سطح روی را در برگ های پسته بهبود بخشیده است(3). شوال[3](1986) طی تحقیقی بیان كرد كه یك یون ممكنست باعث افزایش یا كاهش در جذب یونهای دیگر گردد و وجود یك تعادل كاتیونی و آنیونی در خاك و گیاه ضروریست. به عبارتی موقعی كه گیاه یك كاتیون را جذب می كند لازم است یك آنیون را جذب كند یا كاتیون دیگری را آزاد كند(10). بطور مثال مشخص شده Mn,Ca,K,Mg حالت رقابت كاتیونی دارد. اگر پتاسیم بیشتری مصرف شود ممكنست علائم كمبود منیزیم دیده شود. گاهی با توجه به اینكه درخت در سالon (پربار) یا off (كم بار) باشد جذب عنصر فرق می كند. از جمله تحقیقی كه توسط زنی[4] (2002) انجام شد مشخص شد جذب پتاسیم در سال on (پربار) در طول رشد بهاره كمتر از سال off (كم بار) است. در طول پر شدن مغز جذب پتاسیم در سال پربار بیش ، از سال off (كم بار) است و در دوره بعد از برداشت جذب پتاسیم در سال on بیش از off است در مجموع میزان جذب k توسط درخت در سال on بیش از off است. بیش از 90 درصد جذب پتاسیم در سال on و off در طول پر شدن مغز انجام می شود(15).

ب) درصد مغزداری: بین تیمارهای مختلف از نظر درصد مغزداری تفاوت معنی داری دیده نشد. بیشترین میوه مغزدار در تیمار آهن، NPK و كمترین آن در تیمار مس بود. بطور كلی پوكی پسته در طی 2 مرحله رخ می دهد. 1 در طی تشكیل میوه ، اولین میوه های پوك در زمان تشكیل میوه تولید می شوند. در این زمان لوله گرده خوب رشد نكرده ، جنین تشكیل نشده،‌و در نتیجه میوه پوك می شود. 2 پوكی در حین پر شدن میوه (تیرماه)، ظرفیت ذخیره كربوهیدرات درختها درصد پر شدن میوه ها را تعیین می كند. . در طی تحقیقی اثرات مثبت میزان آهن برگ روی وزن میوه پسته نشان داده شد اما روی درصد خندانی اثری نداشت. همچنین طی تحقیقی كه توسط تكین[5] (1992) مشخص شد كه احتیاج درخت پسته به مواد غذایی K,N در طول دوره میوه دهی و رشد دانه و بلوغ زیاد است(13).

ج) درصد خندانی: تیمارهای مختلف از نظر درصد خندانی تفاوت معنی داری وجود داشت. بیشترین خندانی را تیمار كلسیم و NPK داراست كه تفاوت معنی داری با سایر تیمارها دارد. و كمترین میزان خندانی را تیمار شاهد (آب) داراست.

در طی تحقیقی نیز اثرات مثبت آهن روی وزن میوه مشخص شد اما اثری روی درصد خندانی نداشت.

د) شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه: كمترین اختلاف بین عملكرد 2 سال مربوط به Zn,Mn می باشد. و بیشترین اختلاف در تیمار كل است. طی تحقیقی كه توسط سیلوا[6] (2002) انجام شد مشخص شد. در بادام نیز كاهش روی در گرده افشانی و در نهایت Fruit Set مؤثر باشد.

كاهش منگنز و روی با كاهش تولید میوه در درختان همراه است در نتیجه برطرف كردن كمبود این عناصر تولید میوه را افزایش می دهد در طی تحقیقی كه توسط آدامز[7] (1986) انجام شد، كاربرد روی در اواخر دوره خواب روی شاخ و برگ سطح روی را در جوانه ها تقویت كرده و روی مورد نیاز برای تلقیح موفق را تأمین می كند.

آزمایش دوم:

الف) درصد خندانی: بین تیمارهای مختلف از نظر درصد خندانی تفاوت وجود دارد. بیشترین خندانی در تیمار N+B مشاهده شد. و در درجه دوم در تیمار كل دیده شد كه تفاوت معنی داری با سایر تیمارها دارد. تحقیق انجام شد توسط براون[8] (1992) نشان داد ، كه محلول پاشی با 2265 گرم سولوبور در 3/454 لیتر آب در اواخر دوره خواب درصد خندانی را افزایش می دهد. B نیز تا غلظت معینی درصد خندانی را در پسته افزایش می دهد، چنانچه غلظت بور در گیاه از حد معینی تجاوز كند درصد خندانی كم می شود.

ب) درصد میوه مغزدار:

از نظر مغزدار بودن تفاوت معنی داری وجود نداشت. بیشترین میزان میوه مغزدار در تیمار B و در درجه دوم B+Zn دیده شد. بقیه تیمارها از نظر درصد مغزدار بودن تقریباً در یك سطح هستند.هویت[9] در طی تحقیقی مشخص كرد در كمبود شدید روی بیش از 80% میوه ها پوك خواهند شد و چنانچه كمبود شدید نباشد بیش از 20 درصد میوه ها پوك نخواهند شد(7). بارنز[10] (1956) بیان كرد محلول پاشی درختان مبتلا به كمبود بر درصد تندش دانه های گرده را افزایش می دهد(4).

شاخص عملكرد بر سطح مقطع شاخه، كمترین اختلاف عملكرد در 2 سال 83 و 84 را تیمار كل و بیشترین اختلاف عملكرد (بیشترین سال آوری) را تیمار Zn دار است. محلول پاشی اوره در بهار مؤثرتر از كاربرد ازت در خاك بوده و اثر مثبتی روی fruit set و اندازه میوه و مقدار محصول دارد. هم چنین طی تحقیقی كه توسط میر[11] انجام شد، اثر محلول پاشی عناصر N، P ، K و B روی محصول بادام در سال 95 و 96 بررسی شد و مشخص شد كاربرد B بصورت محلول پاشی قبل و بعد از شكوفه دهی باعث افزایش محصول در سال بعد از محلول پاشی شد(8).

نسبت تبدیل گل به میوه كه بین تیمارهای مختلف از نظر نسبت تبدیل گل به میوه تفاوت معنی دار دیده نشد.

تورس [12](2002) بیان كرد در میوه های خزان كننده ، محلول پاشی پاییزه B می تواند اثر مثبتی در افزایش میزان غلظت B در گل و افزایش Fruit Set داشته باشد. همچنین مشخص شده سطح پائین بر، میزان Fruit Set و نمو میوه و در نهایت بازارپسندی را كاهش می دهد(11). فلاحی [13] (2002) طی تحقیقی ابراز داشت، محلول پاشی اوره در بهار مؤثرتر از كاربرد آن در خاك است و Fruit Set و اندازه میوه و مقدار محصول نقش مهمی دارد(6).

1 امامی ،‌فاطمه، 1375، روشهای تجزیه گیاه ، سازمان تحقیقات و آموزش و ترویج كشاورزی ، مؤسسه تحقیقات آب و خاك

2 ملكوتی ، محمدجعفر و جلال طباطبایی، 1378 ، تغذیه صجیج درختان میوه،‌نشر آموزش كشاورزی ، كرج

3- Adams, G.P. 1996. The foliar to nutrition of pistachio. Pistachio Production. P.1-6

4- Barnes, M.M. 1956. Boron deficiency of grapes. California Agriculture 10(S): 12

5 – Brown, H. and G. Picchioni. 1992. Foliar nutrition of pistachio

6 – Fallahi , E., H.Khemira., T.L, Righetti and A.N, Azarenko. 2002. In Fluence of Foliar Application of Urea on Tree Growth, Fruit Quality Leaf Minerals and Distribution of Urea Drived Nitrogen in Apples. Acta. Hort . 594: 603 – 610.

7 – Hewitt , E.J. 1963. Essentional Nutrient Elements for plants. In: Plant Physiology. VOL.III, Academic press. 584P.

8 – Meyer, R.D. 1998. Foliar Nutrition (N,P,K,B) Application Effects on Almond Yields. Univ. Calif. 406 – 411.

9 – Niven, A.C., M.Fabbri., A.Dollo.,L.Potito., V. Metheney., P. Fergusen., L. Cruz. 1994. Investigation of damage by other means in developing pistachio. California Pistachio Industry. Annaul Report Crop Year. 87 – 91.

10 – Shaul . P and F.B a creation. 1986. In: CRC Hand book of fruit set and development, CRC Press In Boca Roton Florida, PP: 389-399.

11 – Silva, H., J. Castro., C.Sotamayor. 2002 . Effectiveness of Boron and Zinc Foliar Sprays on Fruit Setting of Two Almond Cultivar. Acta. Hort. 591: 437 – 440.

12 – Stevenson, M.T. and K.A, Shakel. 1998. Alternate bearing in Pistachio as masting Phenomenon: Construction cost of reproduction Versus Vegetative growth and Storage. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 123(6): 1069 – 1075.

13 – Tekin. Kand S.Arpaci. 1992 . Pistachio nut iron deficioncies on Calcaroeus Soils.

14 – Uriu, K and J.C. Crane. 1976. Seasonal trends of mineral elements in pistachio leaves and procedures for leaf Sampling. The Pistachio Association. Annaul Report (1976): 35 – 39

15 – Zeny,d.,H. Brown.,R.Rosecrance. 2000 . The Effect of Alternait Pista